Sarajevo (1878-1918)

Najvrijedniji spomenik nadgrobne arhitekture u duhu secesionističke umjestnosti je spomenik Silviju Strahimiru Kranjčeviću na katoličkom groblju sv. Josip u Sarajevu. Spomenik je uradio kipar Rudolf Valdeca koji uključen u tokove secesije upravo u ovom djelu unosi u naše kiparstvo simbol. Predložak za spomenik bilo je Valdecovo ranije djelo "Sapeti Genij" iz 1898. godine koje u originalu nije sačuvano, već samo na ovaj način, tj. posredno. Na spomeniku, u visokom reljefu, izrađen je muški akt naglašene muskulature, u sjedećem zgrčenom položaju, sapetih nogu, ruku i krila. Površina pozadine prekrivena je stiliziranim lovorovim lišćem, simbolom pjesništva. Za izradu nadgobnog spomenika bio je zainteresovan i Ivan Meštrović koji još 1910. godine predlaže sfingu, vrlo čestu temu Kranjčevićevog pjesništva.
Silvije Strahimir Kranjčević je umro 29.10.1908. godine, a sahranjen je dva dana poslije, dok je spomenik na njegovom grobu otkriven 28.9.1913. godine.

Zgrada mitropolije je sagrađena 1899 godine po projektu arhitekte Rudolfa Tonniesa. Ova zgrada je sagrađena neposredno uz objekat Saborne crkve Presvete Bogorodice (sagrađena 1872 godine). Ovoj zgradi arhitekt Rudolf Tonnies daje neoromaničku elevaciju po uzoru na najpoznatije srpske bogomolje čime, kroz odabir stilskog izraza, dosljedno izražava konfesionalnu pripadnost ove građevine. Time uspostavlja blizak odnos postojeće crkve i susjedne građevine, a ulici, tada već formiranoj, dodaje novo po duhu isto, ali formalno drugačije pročelje. U ovoj zgradi mitropolije od 1917 godine počinje sa radom i bogoslovija koja je ovdje preseljena iz Reljeva. Ubrzo nakon početka drugog svjetskog rata i formiranja tzv. Nezavisne Države Hrvatske vlasti prekidaju rad bogoslovije. Zgrada je uzurpirana i u njoj otvoren zatvor. Nacionalizacija ove zgrade je učinjena 1960 godine, nakon čega je u njoj prvobitno bio smješten Tehnički (Mašinski) fakultet, a zatim Ekonomski fakultet koji se i dan danas nalazi u ovoj zgradi, stim da je za potrebe Ekonomskog fakulteta, sagrađen novi dio zgrade prema Trgu Oslobođenja.

Prema Nepisanim urbanističkim principima, na kojima je nastalo staro Sarajevo, glavnu njegovu karakteristiku predstavljao je kontrast između mirnog, vrtnog grada na padinama, u kome se stanovalo i stiješnjene čaršije u uskoj kotlini Miljacke, u kojo se bučno odvijao sav ostali gradski život.
Prvi regulacioni plan Sarajeva potiče iz ovog perioda austrougarske, poslije požara 1879 godine. Ustvari, to je bio plan rekonstrukcije jednog dijela grada. Generalni regulacioni plan za čitavo gradsko područje izrađen je 1891 godine. On je služio kao podloga za izgradnju još i u vrijeme između dva svjetska rata. Osnovna crta ovog plana je naglašavanje longitudinalnog karaktera grada u ravnici uske kotline, težnja za pravougaonim sistemom ulica i napuštanje sjevernih i južnih padina. To je naročito došlo do izražaja u određivanju minimalne širine transverzalnih ulica. Izgradnja Sarajeva po ovom planu i danas još čini nemogućimzadovoljavajuće saobraćajno povezivanje južnih i sjevernih padina.

Crkva sv. Vinka Paulskog u Titovoj ulici je sagrađena u neogotičkom stilu u novembru 1883. godine. Zemljište na kojem su sagrađeni crkva, samostan i škola je u junu 1882. godine kupio Josip Stadler. On ga je darovao milosrdnim sestrama sv. Vinka Paulskoga, koje su iz Zagreba, na poziv apostolskoga vikara Paškala Vuičića, u Sarajevo došle 1871. One su prije ovog samostana radile u Ženskoj pučkoj školi koja je izgorila 1879. godine. Ova škola je ponovno bila obnovljena 1880 godine uz pomoć župnika fra Grge Martića, međutim, uslovima u ovoj školi nije bio zadovoljan Josip Stadler, te ga je to ponukalo da se sagradi nova zgrada sa crkvom.
Za vrijeme posljednjeg rata i ova crkva je bila oštećena. Osim krova, nastradalo je i ogromno platno religijske tematike "Marija i Marta", djelo Gabrijela Jurkića. U nemogućnosti da ga drugačije zastite od daljeg propadanja, dok se ne nađe neko ko će donirati za njegovu restauraciju, sestre milosrdnice su ga umotale u bijele čarsafe i s mnogo ljubavi ga cuvaju.

Gavrilo Princip je rođen 25. jula 1894. godine u mjestu Obljaj kod Bosanskog Grahova, kao četvrto od devetero djece. U Sarajevu je pohađao Trgovačku školu, a potom gimnaziju. Iz šestog razreda gimnazije isključen je iz škole zbog veze s jednom učeničkom protuaustrijskom organizacijom. Školovanje je nastavio Tuzli, a 1912. godine, prilikom boravka u Beogradu, povezuje se sa pripadnicima Crne ruke i postaje član Mlade Bosne. Za vrijeme Prvog balkanskog rata prijavio se u srpsku vojsku kao dobrovoljac, ali je odbijen. U junu 1914. godine poslao je u Sarajevo od strane Dragutina Dimitrijevića, šefa obavještajne službe u srpskoj vojsci i čelnika Crne ruke, da izvrši atentat na prijestolonaslijednika Franju Ferdinanda. Sa njim su pošli i Trfko Grabež i Nedeljko Čabrinović. Sarajevski atentat je izvršen u subotu 28. jula 1914. Po izvršenju atentata, u kojem je osim Ferdinanda slučajno pištoljskim hicima usmrtio i njegovu suprugu Sofiju, pokušava bjekstvo skokom u Miljacku, ali biva uhapšen i kao maloljetnik osuđen na dvadeset godina robije. Na suđenju izgovara rečenicu koja ulazi u istoriju "Mi smo voljeli svoj narod". U vrijeme atentata Gavrilo Princip je bio suviše mlad da bi se suočio sa srmtnom kaznom, pa je osuđen na doživotni zatvor. Međutim, 18. aprila 1918. godine, preminuo je u 24. godini života u zatvorskoj bolnici u Teresienstadtu, od tuberkuloze.
Tri godine kasnije, točnije 1921. njegovo tijelo je prenešeno u Sarajevo i sahranjeno u zajedničku grobnicu atentatora Mlade Bosne. Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije na mjestu atentata postavljena je spomen ploča koja je uspostavom Nezavisne Države Hrvatske i dolaskom njemačke okupacijske sile maknuta. Utemeljenjem socijalističke Jugoslavije ploča je vraćena i postavljene su stope utisnute u asfalt na mjesto odakle je izvršen atentat (autor kipar Vojo Dimitrijević), da bi osnivanjem samostalne Bosne i Hercegovine ponovo bila uklonjene i stope i spomen ploča. Ploča je ponovo vraćena u martu ove godine, dok stope još nisu.

Muzički paviljon je sagrađen 1913. godine, a projekt je napravio Josip Pospišil. Sagrađen je na prostoru koji je više puta u istoriji mjenjao svoj naziv i funkciju. Na ovom prostoru se u 17 stoljeću nalazio hipodrom (otuda naziv Atmejdan) koji je 1878 godine pretvoren u Filipovićev trg (kasnije sagrađena i Filipovićeva kasarna iznad trga), a zatim je 1905 godine preuređen u park Franje Josipa. Za vrijeme Jugoslavije zvao se park cara Dušana, a danas nosi svoj prvobitni naziv Atmejdan.
Muzički paviljon je srušen početkom drugog svjetskog rata, a obnovljen je tek 2004. godine od strane opštine Stari Grad. Idejno rješenje izgleda "novog" muzičkog paviljona, na osnovu nacrta iz perioda austro-ugarske, uradio je prof. Nedžad Kurto.